Η Κοίμηση της Θεοτόκου είναι από τις γιορτές που ξεχωρίζουν περισσότερο στο ορθόδοξο εορτολόγιο και στις 15 Αυγούστου συγκεντρώνει κάθε χρόνο το ενδιαφέρον πιστών σε όλη την Ελλάδα. Η ημέρα αυτή είναι γνωστή και ως «Πάσχα του καλοκαιριού», όχι μόνο λόγω της λαμπρότητας των εορτασμών, αλλά και γιατί συνδέεται με τον πυρήνα της ορθόδοξης παράδοσης γύρω από την Παναγία.
Η ιστορία της εορτής φτάνει πολύ πίσω, ήδη στον 5ο αιώνα, ενώ οι ρίζες της εντοπίζονται στα Ιεροσόλυμα και στην εξέλιξη της τιμής προς τη Θεοτόκο. Από εκεί ξεκινά η διαμόρφωση της σημερινής μορφής του Δεκαπενταύγουστου, με σταδιακές αλλαγές στην ημερομηνία, στη λατρευτική πράξη και στη νηστεία που προηγείται.
Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, η γιορτή δεν αφορά μόνο τον θάνατο και την ταφή της Παναγίας, αλλά και την ανάσταση και τη μετάστασή της στους ουρανούς. Αυτός ο διπλός χαρακτήρας είναι και ο λόγος που η ημέρα αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή κορύφωση του θρησκευτικού καλοκαιριού.
Από τα Ιεροσόλυμα στην καθιέρωση της 15ης Αυγούστου
Οι πρώτες αναφορές στον εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου εμφανίζονται τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., την ίδια εποχή που συγκλήθηκε η Γ’ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου το 451. Η Σύνοδος αυτή καθόρισε το θεομητορικό δόγμα και συνέβαλε στην ανάπτυξη της τιμής προς το πρόσωπο της Θεοτόκου.
Σύμφωνα με την παράδοση, η γιορτή τελέστηκε για πρώτη φορά στα Ιεροσόλυμα στις 13 Αυγούστου. Από το 460 και μετά, η εορτή μετατέθηκε στις 15 Αυγούστου. Στην αρχική της μορφή είχε γενικότερο θεομητορικό χαρακτήρα και δεν αναφερόταν ειδικά στο γεγονός της Κοιμήσεως, αλλά ονομαζόταν «ημέρα της Θεοτόκου Μαρίας».
Ως κέντρο του πανηγυρισμού αναφέρεται στην αρχή ένα «Κάθισμα», ναός έξω από τα Ιεροσόλυμα, στον δρόμο προς τη Βηθλεέμ. Η σύνδεση της γιορτής με την Κοίμηση της Θεοτόκου έγινε αργότερα στον ναό της Παναγίας στη Γεσθημανή, στο «ευκτήριο του Μαυρικίου», όπου υπήρχε και ο τάφος της.
Η νηστεία που προηγείται και οι λειτουργικές της ημέρες
Στην εκκλησιαστική παράδοση, πριν από την εορτή προηγείται νηστεία, η οποία καθιερώθηκε τον 7ο αιώνα. Αρχικά ήταν χωρισμένη σε δύο περιόδους, μία πριν από τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και μία πριν από την Κοίμηση της Θεοτόκου.
Τον 10ο αιώνα οι δύο αυτές περίοδοι ενώθηκαν σε μία ενιαία νηστεία 14 ημερών, που ξεκινά την 1η Αυγούστου. Κατά τη διάρκειά της νηστεύεται το λάδι, εκτός από Σάββατο και Κυριακή, ενώ στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα καταλύεται το ψάρι. Την ημέρα της Κοίμησης της Θεοτόκου καταλύονται τα πάντα, εκτός αν η εορτή πέσει Τετάρτη ή Παρασκευή, οπότε επιτρέπεται μόνο το ψάρι.
Στις απογευματινές ακολουθίες των ημερών αυτών, εκτός Κυριακής, ψάλλονται εναλλάξ ο «Μικρός και ο Μέγας Παρακλητικός Κανών εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον», δηλαδή οι γνωστές Παρακλήσεις.
Η παράδοση της Κοιμήσεως και η θέση της στην ορθόδοξη διδασκαλία
Η Καινή Διαθήκη δεν περιλαμβάνει πληροφορίες για την Κοίμηση της Θεοτόκου. Η παράδοση διασώζεται μέσα από διηγήσεις σημαντικών εκκλησιαστικών ανδρών, όπως ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, ο Μόδεστος Ιεροσολύμων, ο Ανδρέας Κρήτης, ο Γερμανός Κωνσταντινουπόλεως και ο Ιωάννης Δαμασκηνός, καθώς και μέσα από τα τροπάρια της εκκλησιαστικής υμνολογίας.
Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, η Μαρία, μητέρα του Ιησού Χριστού, έλαβε από άγγελο την προειδοποίηση για τον επερχόμενο θάνατό της τρεις ημέρες νωρίτερα. Προσευχήθηκε στο όρος των Ελαιών και μοίρασε τα υπάρχοντά της σε δύο χήρες γειτόνισσές της. Επειδή εκείνη την ημέρα δεν βρίσκονταν όλοι οι Απόστολοι στα Ιεροσόλυμα, καθώς κήρυτταν «απανταχού γης», μια νεφέλη τους μετέφερε κοντά της. Μοναδικός απών ήταν ο απόστολος Θωμάς.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου, όπως περιγράφεται στην παράδοση, συνέβη στο σπίτι του Ευαγγελιστή Ιωάννη, όπου διέμενε η μητέρα του Θεανθρώπου. Αφού της έκλεισαν τα μάτια, οι Απόστολοι μετέφεραν το νεκροκρέβατό της στον κήπο της Γεθσημανής και την έθαψαν εκεί. Κατά τη μεταφορά του λειψάνου της, φανατικοί Ιουδαίοι προσπάθησαν να ανατρέψουν το νεκροκρέβατο, αλλά τυφλώθηκαν· ένας από αυτούς κατάφερε να το αγγίξει, όμως μια αόρατη ρομφαία του έκοψε τα χέρια.
Όταν ο απόστολος Θωμάς έφτασε τρεις ημέρες αργότερα στον τάφο, βρήκε μόνο τα εντάφια. Η παράδοση ερμηνεύει αυτό το σημείο ως ένδειξη ότι η Παναγία είχε αναστηθεί. Πάνω από τον τάφο της χτίστηκε μεγαλοπρεπής ναός, που αποδίδεται στην Αγία Ελένη, ενώ μετά την καταστροφή του ο αυτοκράτορας Μαρκιανός (450-457) και η σύζυγός του Πουλχερία έχτισαν νέο ναό, ο οποίος υπάρχει μέχρι σήμερα.
Τι λέει η Ορθόδοξη και τι η Καθολική Εκκλησία
Η δογματική διατύπωση διαφέρει ανάμεσα στην Ορθόδοξη και την Καθολική Εκκλησία. Η Καθολική Εκκλησία πιστεύει στο δόγμα της ενσώματης ανάληψης της Θεοτόκου, το οποίο οριστικοποιήθηκε με την αποστολική εγκύκλιο του Πάπα Πίου IB’ «Munificentissimus Deus» στις 1 Νοεμβρίου 1950.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία, αντίθετα, μιλά πρώτα για Κοίμηση, δηλαδή για πραγματικό θάνατο και χωρισμό ψυχής και σώματος, και έπειτα για μετάσταση, δηλαδή για ανάσταση, ένωση ψυχής και σώματος και ανάληψή της κοντά στον Υιόν της.
Οι εορτασμοί σε όλη την Ελλάδα
Στην Ελλάδα ο Δεκαπενταύγουστος γιορτάζεται με ιδιαίτερη λαμπρότητα και σε πολλά νησιά του Αιγαίου, όπως η Τήνος, η Πάρος και η Πάτμος, στολίζεται και περιφέρεται επιτάφιος προς τιμήν της Παναγίας.
Σε πόλεις και χωριά σε όλη την επικράτεια, στους ναούς που είναι αφιερωμένοι στην Κοίμηση της Θεοτόκου διοργανώνονται παραδοσιακά πανηγύρια που καταλήγουν σε γλέντι. Η Παναγία Σουμελά, που από το όρος Μελά βρέθηκε στο Βέρμιο Ημαθίας, αποτελεί επίσης μέρος αυτής της ζωντανής λατρευτικής παράδοσης.
Στην Τήνο, η γιορτή συνδέθηκε και με τον τορπιλισμό της «Έλλης», με τους Έλληνες να τιμούν μαζί και τη μνήμη όσων χάθηκαν. Αντίστοιχα, η θρησκευτική μνήμη εκφράζεται σε πολλά προσκυνήματα: στη Λέρο η Καστροβασίλισσα, στην Αστυπάλαια η Πορταΐτισσα, στη Ρόδο η Κρεμαστή, στην Πάρο η Εκατονταπυλιανή, στη Λέσβο η Αγία Σιών της Αγιάσου, στη Νίσυρο η Σπηλιανή Κυρά, στην Κρήτη η Καλυβιανή και η Μεγάλη Παναγιά της Νεάπολης, στην Ίμβρο η Παναγιά η Ιμβριώτισσα, στη Χαλκιδική η Μεγάλη Παναγιά, στη Γουμένισσα το Θεομητορικό Μοναστήρι, στην Ήπειρο η Μολυβδοσκέπαστη, στην Κεφαλονιά η Οφιούσα, στην Άνδρο η Φανερωμένη, στην Κάρπαθο η Παναγιά της Ολύμπου και στην Αμοργό η Χοζοβιώτισσα. Στη Σκιάθο ξεχωρίζει η Βαγγελίστρα, στο Λεωνίδιο Κυνουρίας η Παναγιά της Έλωνας και στη Μαντινεία η Επισκοπιώτισσα.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου δεν αντιμετωπίζεται ως πένθιμη ημέρα για τον ελληνικό λαό, αφού η Παναγία «μετέστη προς την ζωήν». Γι’ αυτό και τιμάται ο θάνατος και η ανάστασή της, αντί της γέννησής της.
Το επόμενο διάστημα, η ίδια παράδοση αναμένεται να συνεχίσει να δίνει τον τόνο στους εορτασμούς της 15ης Αυγούστου, με τις τοπικές εκδηλώσεις και τις λατρευτικές συνάξεις να παραμένουν στο επίκεντρο της ημέρας.
