Η πτώση του δείκτη ολικής γονιμότητας (ΔΟΓ) σε πολλές χώρες της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχει προκαλέσει σοβαρές ανησυχίες για το μέλλον των κοινωνιών μας. Με τον ΔΟΓ να έχει υποχωρήσει κάτω από το 1,4 παιδί ανά γυναίκα, οι κυβερνήσεις καλούνται να αναρωτηθούν αν μπορούν να αναστρέψουν αυτή την τάση ή αν βρισκόμαστε μπροστά σε έναν δομικό δημογραφικό μετασχηματισμό.
Η εμπειρία των τελευταίων τριών δεκαετιών δείχνει ότι η πτώση της γονιμότητας μπορεί να επιβραδυνθεί ή και να ανακάμψει προσωρινά, αλλά η αποκατάσταση του δείκτη αναπλήρωσης 2,1 αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη. Στη Νότια Ευρώπη, χώρες όπως η Ιταλία και η Ισπανία γνωρίζουν καλά τη σοβαρότητα του δημογραφικού προβλήματος, αλλά η πολιτική οικονομία έχει παρεμποδίσει τη διαμόρφωση σταθερών και διαρκών μεταρρυθμίσεων.
Η κατακερματισμένη πολιτική σκηνή, οι ιδεολογικές συγκρούσεις γύρω από τους ρόλους των φύλων και το υψηλό δημόσιο χρέος έχουν περιορίσει την υιοθέτηση συνεκτικών πολιτικών για την οικογένεια. Τα συστήματα πρόνοιας επικεντρώνονται κυρίως στις συντάξεις και την υγειονομική φροντίδα των ηλικιωμένων, αφήνοντας περιορισμένο χώρο για επενδύσεις σε παιδική φροντίδα και στήριξη νέων οικογενειών.
Η δυαδικότητα στην αγορά εργασίας, όπου οι ασφαλείς θέσεις εργασίας συνυπάρχουν με ανασφαλείς προσωρινές συμβάσεις, επιδεινώνει την οικονομική ανασφάλεια κατά την αναπαραγωγική ηλικία. Πολλές γυναίκες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την εργασία τους για να φροντίσουν τα παιδιά τους, λόγω της έλλειψης υποστηρικτικών δημόσιων δομών.
Αντίθετα, η Σουηδία και η Γαλλία έχουν επιτύχει μερική ανάκαμψη στη γονιμότητα, αν και δεν έχουν φτάσει το επίπεδο του 2,1. Η Σουηδία έχει υιοθετήσει το μοντέλο «διπλού εργαζομένου – διπλού φροντιστή», ενθαρρύνοντας την ισότιμη συμμετοχή ανδρών και γυναικών στην εργασία και την οικογένεια. Η άδεια γονικής μέριμνας συνδέεται με τις αποδοχές και συνοδεύεται από εργασιακή προστασία, μειώνοντας το κόστος της μητρότητας.
Η Γαλλία, από την άλλη, έχει ένα ισχυρό προνοιακό σύστημα που υποστηρίζει τις οικογένειες μέσω επιδομάτων και φορολογικών ελαφρύνσεων. Η καθολική προσχολική φροντίδα διευκολύνει τη γυναικεία απασχόληση, διατηρώντας τη γονιμότητα κοντά στα δύο παιδιά ανά γυναίκα.
Το μέλλον της γονιμότητας στην Ευρώπη
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις χώρες, οι θετικές επιδράσεις των πολιτικών είναι περιορισμένες. Οι περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι οι γενναιόδωρες οικογενειακές πολιτικές αυξάνουν τη γονιμότητα κατά περίπου 0,1 έως 0,2 παιδιά ανά γυναίκα, μια ουσιαστική αλλά όχι καθοριστική επίδραση. Η πρόκληση για την Ευρώπη είναι να οικοδομήσει σταθερά κοινωνικά συμβόλαια που θα επιτρέπουν στους νέους να οραματίζονται ένα μέλλον όπου εργασία και οικογένεια δεν είναι ανταγωνιστικές επιλογές.
