Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αρχαιολογικά σύνολα του ιστορικού κέντρου της Αθήνας αποκαλύφθηκε κατά τις εργασίες ανάπλασης της οδού Βασιλίσσης Όλγας. Τα νέα ευρήματα, σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, φωτίζουν ξανά τη ρωμαϊκή φάση της περιοχής βόρεια του Ολυμπιείου, σε μια ζώνη με μακρά και αδιάκοπη ανθρώπινη παρουσία.
Το εύρημα δεν αφορά μόνο ένα μεμονωμένο κτίσμα, αλλά ένα σύνολο που συνδέεται με διαφορετικές περιόδους της αθηναϊκής ιστορίας. Η σημασία του γίνεται ακόμη μεγαλύτερη τώρα, καθώς το υπουργείο δρομολογεί την αποκατάσταση και την ανάδειξή του, αμέσως μετά την απόδοση της Βασιλίσσης Όλγας στους Αθηναίους στα τέλη Απριλίου.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ένα ρωμαϊκό οικοδομικό συγκρότημα με ημικυκλικό αίθριο, στοές, οργανωμένους χώρους και εκτεταμένο δίκτυο αποχετευτικών αγωγών. Η εικόνα που προκύπτει δείχνει μια περιοχή που μεταμορφώθηκε διαχρονικά, από χώρο λατρείας και κατοίκησης έξω από τα τείχη έως μία από τις πιο εύπορες συνοικίες της ρωμαϊκής Αθήνας.
Τι αποκάλυψε η ανασκαφή στη Βασιλίσσης Όλγας
Η ανασκαφή ανέδειξε ένα μεγαλοπρεπές ρωμαϊκό οικοδομικό συγκρότημα, το οποίο γνώρισε διαδοχικές οικοδομικές φάσεις από τον 3ο έως τον 5ο αιώνα μ.Χ. Από το οικοδόμημα διατηρείται τμήμα ημικυκλικής στοάς με ψηφιδωτό δάπεδο του πρώτου μισού του 5ου αιώνα μ.Χ.
Στα σημαντικότερα κατάλοιπα ξεχωρίζει η λαξευτή, στο φυσικό βράχο, τάφρος του Θεμιστόκλειου τείχους. Πρόκειται για το αρχαιότερο διατηρούμενο στοιχείο της ανασκαφής, το οποίο επιβεβαιώνει τη χάραξη της αρχαίας οχύρωσης.
Η μελέτη των ευρημάτων δείχνει επίσης ότι το συγκρότημα αναπτύχθηκε πάνω στις επιχώσεις της αμυντικής τάφρου που είχε ανοιχτεί κατά μήκος του Θεμιστόκλειου τείχους. Η ανασκαφή κατέγραψε δύο μεγάλες οικοδομικές φάσεις, από τα τέλη του 3ου αιώνα μ.Χ. έως τις αρχές του 4ου και ξανά στις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ., μαζί με μικρότερες μετασκευές και επεκτάσεις που μαρτυρούν συνεχή χρήση στην ύστερη ρωμαϊκή περίοδο.
Η ιστορική διαδρομή της περιοχής βόρεια του Ολυμπιείου
Η περιοχή βόρεια του Ολυμπιείου, δίπλα στον Ιλισό ποταμό, περιγράφεται ως ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς πυρήνες της Αθήνας. Η ανθρώπινη παρουσία εκεί είναι αδιάλειπτη από την προϊστορική εποχή έως και τους πρώτους βυζαντινούς χρόνους.
Αρχικά η ζώνη αυτή αναπτύχθηκε ως χώρος λατρείας και κατοίκησης εκτός των τειχών της αρχαίας πόλης και φιλοξένησε σημαντικά ιερά. Στη ρωμαϊκή περίοδο, ιδίως επί Αδριανού, εντάχθηκε στον αστικό ιστό και εξελίχθηκε σε μία από τις πιο εύπορες συνοικίες της Αθήνας, με μνημειακά δημόσια και ιδιωτικά οικοδομήματα.
Παρά τις καταστροφές των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων, η περιοχή γνώρισε νέα ακμή κατά τον 4ο και 5ο αιώνα μ.Χ. Η σταδιακή συρρίκνωση της κατοίκησης τον 6ο αιώνα σηματοδότησε τη μετάβαση στη βυζαντινή εποχή.
Η εικόνα του μνημείου στους βυζαντινούς χρόνους
Η τελευταία φάση χρήσης του χώρου αποδίδεται στους βυζαντινούς χρόνους. Τότε κυριαρχούν ευτελέστερες τοιχοποιίες, υπόγειοι κτιστοί σιροί και αποθηκευτικοί πίθοι, στοιχεία που δείχνουν σαφή μεταβολή του χαρακτήρα της περιοχής προς παραγωγικές και αποθηκευτικές δραστηριότητες.
Η εξέλιξη αυτή συμφωνεί με τα δεδομένα των ανασκαφών της ευρύτερης περιοχής και συμπληρώνει την εικόνα για τη μακρά ιστορία του συγκεκριμένου τμήματος της Αθήνας. Την ίδια στιγμή, οι διαφορετικές οικοδομικές τεχνικές που εντοπίστηκαν —από την επιμελημένη λιθοδομή των κλασικών χρόνων έως τα χαρακτηριστικά συστήματα ρωμαϊκής τοιχοποιίας— αναδεικνύουν τη μεγάλη αρχιτεκτονική αξία του συνόλου.
Η παρέμβαση που προγραμματίζεται για την προστασία των ευρημάτων
Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, οι εργασίες που προβλέπονται περιλαμβάνουν συντήρηση και αποκατάσταση των τοιχοποιιών, του ψηφιδωτού δαπέδου και των αρχιτεκτονικών μελών. Προβλέπονται επίσης διαχείριση της βλάστησης, απομάκρυνση νεότερων ασύμβατων επεμβάσεων, βελτίωση της αναγνωσιμότητας του χώρου, αποκατάσταση των ιστορικών επιπέδων και ολοκληρωμένη διαχείριση των ομβρίων υδάτων.
Οι προτάσεις αποκατάστασης και ανάδειξης διαμορφώθηκαν με κριτήριο τα προβλήματα διατήρησης και την ανάγκη να γίνει το μνημειακό σύνολο πιο ευανάγνωστο. Όπως σημείωσε η Λίνα Μενδώνη, η προστασία και η ανάδειξη των μνημείων αποτελεί και υποχρέωση απέναντι στο παρελθόν, αλλά και επένδυση στη συλλογική μνήμη, στην πολιτιστική ταυτότητα και στην ποιότητα του δημόσιου χώρου.
Το επόμενο βήμα αναμένεται να αφορά την υλοποίηση των επεμβάσεων με σεβασμό στην αυθεντικότητα του μνημείου και των δομικών του υλικών, όπως προβλέπουν οι διεθνώς αποδεκτές αρχές προστασίας της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
«Μετά την απόδοση της οδού Βασιλίσσης Όλγας στους Αθηναίους, στα τέλη Απριλίου, σηματοδοτώντας την ολοκλήρωση ενός εμβληματικού έργου που παρέμενε σε εκκρεμότητα για χρόνια, η αποκατάσταση, η προστασία και η ανάδειξη του σημαντικού μνημειακού συνόλου που αποκαλύφθηκε, κατά τις εργασίες ανάπλασης της οδού, αποτελεί το επόμενο ουσιαστικό βήμα που συνδέεται με τη διαρκή προσπάθεια του Υπουργείου Πολιτισμού να διαφυλάσσει και να αναδεικνύει την ιστορία της Αρχαίας Αθήνας. Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που ήρθαν στο φως συνθέτουν μια εξαιρετικά σημαντική μαρτυρία για τη διαχρονική εξέλιξη της περιοχής, βόρεια του Ολυμπιείου, από τους κλασικούς έως και τους βυζαντινούς χρόνους.
Η αποκάλυψη τμήματος της τάφρου του Θεμιστόκλειου τείχους, του εκτεταμένου ρωμαϊκού οικοδομικού συγκροτήματος με το ημικυκλικό αίθριο, τις στοές, τους χώρους κατοίκησης και τα αποχετευτικά δίκτυα, καθώς και των μεταγενέστερων βυζαντινών καταλοίπων, επιβεβαιώνει τη διαχρονική σημασία της περιοχής και εμπλουτίζει ουσιαστικά τις γνώσεις μας για την ιστορία της πόλης στην αρχαιότητα. Ιδιαίτερη μέριμνα δίνεται στη λειτουργική και αισθητική ενοποίηση των αρχαιοτήτων ώστε να αναδειχθεί, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, η ενότητα του αρχαιολογικού συνόλου και να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την ασφαλή προστασία και τη διαχρονική ανάδειξη των πολύ σημαντικών ευρημάτων που αποκαλύφθηκαν, τα τελευταία χρόνια, στο ιστορικό κέντρο της πρωτεύουσας.
Η αποκατάσταση του μνημειακού συνόλου αναδεικνύει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τμήμα της αρχαίας τοπογραφίας της πόλης, προσφέροντας στους κατοίκους και τους επισκέπτες της Αθήνας τη δυνατότητα να γνωρίσουν μια ακόμη σημαντική σελίδα της μακραίωνης ιστορίας της. Η προστασία και η ανάδειξη των μνημείων δεν αποτελεί μόνο υποχρέωσή μας απέναντι στο παρελθόν, αλλά και μια συνειδητή επένδυση στη συλλογική μνήμη, στην πολιτιστική μας ταυτότητα και στην ποιότητα του δημόσιου χώρου».
