Η Πέμπτη 13 Αυγούστου έχει ξεχωριστή θέση στο ορθόδοξο εορτολόγιο, καθώς συνδυάζει μεγάλες λειτουργικές μνήμες με την τιμή σε πρόσωπα που άφησαν ισχυρό αποτύπωμα στην εκκλησιαστική παράδοση. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Όσιος Μάξιμος ο Ομολογητής, μία από τις πιο δραματικές μορφές του Βυζαντίου.
Η ημέρα συνδέεται τόσο με την Απόδοση της εορτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος όσο και με την Ανακομιδή και Μετάθεση των ιερών λειψάνων του Μαξίμου. Παράλληλα, το εορτολόγιο περιλαμβάνει την Αγία Ευδοκία τη Βασίλισσα, τον Όσιο Δωρόθεο και την Αγία Ειρήνη τη Βασίλισσα.
Η Απόδοση της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος
Στις 13 Αυγούστου η Εκκλησία ολοκληρώνει λειτουργικά τη μεγάλη εορτή της Μεταμορφώσεως του Χριστού, που είχε τιμηθεί στις 6 Αυγούστου. Στην ορθόδοξη παράδοση, οι μεγάλες γιορτές δεν εξαντλούνται σε μία μόνο ημέρα, αλλά παρατείνονται έως την «Απόδοση», με επανάληψη πολλών από τα τροπάρια και τους ύμνους της κύριας εορτής.
Η αναφορά επιστρέφει στο όρος Θαβώρ, όπου ο Χριστός μεταμορφώθηκε μπροστά στους μαθητές Του, τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη. Το πρόσωπό Του έλαμψε «ως ο ήλιος», τα ενδύματά Του έγιναν λευκά σαν το φως και δίπλα Του εμφανίστηκαν ο Μωυσής και ο Ηλίας.
Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, η Μεταμόρφωση αποτελεί αποκάλυψη της θείας φύσης του Χριστού και ταυτόχρονα προαναγγελία της Ανάστασης.
Ο Μάξιμος ο Ομολογητής και η σύγκρουση με την εξουσία
Ο Μάξιμος γεννήθηκε στα τέλη του 6ου αιώνα και εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες θεολογικές μορφές του Βυζαντίου. Σύμφωνα με την παράδοση, υπηρέτησε αρχικά στην αυτοκρατορική αυλή, αλλά εγκατέλειψε την κοσμική σταδιοδρομία και επέλεξε τον μοναχικό βίο.
Η εποχή του ήταν σημαδεμένη από έντονη θεολογική διαμάχη γύρω από το αν ο Χριστός, με δύο φύσεις —τη θεία και την ανθρώπινη— διαθέτει και δύο φυσικά θελήματα. Ο Μάξιμος υπερασπίστηκε με επιμονή τη θέση ότι στον Χριστό υπάρχουν δύο φυσικά θελήματα και δύο ενέργειες, θεία και ανθρώπινη, χωρίς διαίρεση ή σύγχυση.
Αυτή η θέση τον έφερε σε ευθεία αντιπαράθεση με την αυτοκρατορική εξουσία. Συνελήφθη, δικάστηκε και εξορίστηκε, ενώ οι αρχές του ζήτησαν να αποδεχθεί τη θεολογική γραμμή που υποστήριζαν. Εκείνος αρνήθηκε και οδηγήθηκε σε νέα δίκη και σκληρή καταδίκη.
Οι αρχές απαιτούσαν να αποδεχθεί τη θεολογική γραμμή που υποστήριζε η αυτοκρατορική εξουσία, όμως εκείνος αρνήθηκε.
Σύμφωνα με τις πηγές της εκκλησιαστικής παράδοσης, του έκοψαν τη γλώσσα ώστε να μην μπορεί πλέον να διδάσκει και το δεξί χέρι ώστε να μην μπορεί να γράφει. Στη συνέχεια εξορίστηκε στη Λαζική, στην περιοχή του σημερινού Καυκάσου, όπου πέθανε το 662 έπειτα από τεράστιες κακουχίες.
Λίγα χρόνια αργότερα, η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος, που συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 680-681, καταδίκασε τον Μονοθελητισμό και επιβεβαίωσε ουσιαστικά τη θεολογική θέση για την οποία ο Μάξιμος είχε διωχθεί. Έτσι, ο άνθρωπος που τιμωρήθηκε για να μη μιλά και να μη γράφει αναγνωρίστηκε τελικά ως ένας από τους σημαντικότερους θεολόγους της Εκκλησίας.
Η 13η Αυγούστου είναι αφιερωμένη στην Ανακομιδή και Μετάθεση του Ιερού Λειψάνου του, ενώ η κύρια μνήμη του τιμάται στις 21 Ιανουαρίου.
Η Ευδοκία, ο Δωρόθεος και η Ειρήνη
Η Αγία Ευδοκία η Βασίλισσα ήταν σύζυγος του Βυζαντινού αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β΄ και μία από τις πιο μορφωμένες γυναίκες της εποχής της. Γεννήθηκε με το όνομα Αθηναΐς και ήταν κόρη του φιλοσόφου Λεοντίου, έχοντας λάβει εξαιρετική μόρφωση στην ελληνική φιλοσοφία και γραμματεία.
Μετά τον γάμο της με τον Θεοδόσιο ασπάστηκε τον χριστιανισμό και πήρε το όνομα Ευδοκία. Η πορεία της συνδέθηκε με την Κωνσταντινούπολη και αργότερα με τα Ιεροσόλυμα, όπου εγκαταστάθηκε και διέθεσε σημαντικό μέρος της περιουσίας της για την ανέγερση ναών, μονών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων.
Ο Όσιος Δωρόθεος τιμάται επίσης σήμερα ως μορφή της άσκησης και της ολοκληρωτικής αφιέρωσης στον Θεό. Η εκκλησιαστική παράδοση τον κατατάσσει στη χορεία των Οσίων, δηλαδή των ανθρώπων που αναζήτησαν την πνευματική τελείωση μέσα από την προσευχή, την εγκράτεια και την απομάκρυνση από τις κοσμικές επιδιώξεις.
Η Αγία Ειρήνη η Βασίλισσα συνδέεται με τη βυζαντινή αυτοκρατορική παράδοση και, αφού εγκατέλειψε την κοσμική ζωή, ακολούθησε τον μοναχισμό με το όνομα Ξένη. Η Εκκλησία τη θυμάται για τη μετάβασή της από την εξουσία και την κοσμική λάμψη στην ταπείνωση και στην αφιέρωση στη μοναχική ζωή.
Δύο ημέρες πριν από τον Δεκαπενταύγουστο
Η σημερινή ημέρα βρίσκεται πολύ κοντά στη μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στις 15 Αυγούστου, καθώς απομένουν δύο ημέρες μέχρι τον Δεκαπενταύγουστο. Για τους πιστούς, η 13η Αυγούστου είναι μέρος της τελικής ευθείας της νηστείας της Παναγίας, με τη νηστεία και την προσευχή να συνεχίζονται και την πνευματική προετοιμασία να κορυφώνεται στους ναούς.
Το μήνυμα της ημέρας, μέσα από τη ζωή του Μαξίμου του Ομολογητή, είναι ιδιαίτερα ισχυρό: του στέρησαν τη δυνατότητα να μιλά και να γράφει επειδή δεν δέχτηκε να αλλάξει όσα πίστευε. Πέθανε εξόριστος, χωρίς να δει τη δικαίωσή του, όμως λιγότερο από δύο δεκαετίες αργότερα η θέση για την οποία διώχθηκε επικράτησε στην Εκκλησία.
Ποιοι γιορτάζουν σήμερα
Την ονομαστική τους γιορτή έχουν σήμερα όσες και όσοι φέρουν τα ονόματα Ευδοκία, Δωρόθεος και Ειρήνη.
