Η τοξικότητα στον χώρο εργασίας δεν περιορίζεται σε έναν καβγά, μια έντονη διαφωνία ή έναν δύσκολο συνάδελφο. Συχνά, το μεγαλύτερο πρόβλημα δημιουργείται από κάτι πολύ πιο αόρατο: την προσμονή ότι η επόμενη σύγκρουση μπορεί να ξεσπάσει ανά πάσα στιγμή.
Όταν οι εργαζόμενοι δεν γνωρίζουν πότε θα δεχθούν μια απαξιωτική συμπεριφορά, μια επίθεση ή μια επιθετική αντίδραση, αρχίζουν να λειτουργούν διαφορετικά. Προσέχουν περισσότερο τα λόγια τους, αποφεύγουν συγκεκριμένα πρόσωπα και καταστάσεις και αφιερώνουν μέρος της προσοχής τους στο να προβλέψουν τι μπορεί να συμβεί.
Το αποτέλεσμα είναι ένα εργασιακό περιβάλλον όπου η ενέργεια που θα έπρεπε να κατευθύνεται στη δημιουργικότητα και την παραγωγικότητα καταναλώνεται στην αυτοπροστασία.
Και εδώ η φύση έχει ένα ενδιαφέρον μάθημα να προσφέρει.
Οι επιστήμονες που μελετούν τα οικοσυστήματα έχουν διαπιστώσει ότι τα αρπακτικά δεν επηρεάζουν τα θηράματά τους μόνο όταν επιτίθενται. Η ίδια η παρουσία μιας απειλής μπορεί να αλλάξει βαθιά τη συμπεριφορά ενός ολόκληρου πληθυσμού.
Ανάλογοι μηχανισμοί μπορούν να εμφανιστούν και στις ανθρώπινες ομάδες.
Δεν εξαντλεί μόνο η σύγκρουση – εξαντλεί και ο φόβος της
Στη φύση, ένα ζώο που γνωρίζει ότι υπάρχει αρπακτικό στην περιοχή του βρίσκεται σε διαρκή επαγρύπνηση. Παρακολουθεί το περιβάλλον, αλλάζει διαδρομές, περιορίζει τις κινήσεις του και αναζητά ασφαλέστερα σημεία.
Η συμπεριφορά αυτή έχει κόστος. Ενέργεια που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τροφή, ανάπτυξη ή αναπαραγωγή διοχετεύεται στην αποφυγή του κινδύνου.
Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί σε μια επιχείρηση όταν ένας εργαζόμενος θεωρεί ότι ένας συνάδελφος, ένας προϊστάμενος ή ακόμη και μια ολόκληρη ομάδα μπορεί ανά πάσα στιγμή να προκαλέσει ένταση.
Το άγχος δεν εμφανίζεται μόνο μετά από ένα περιστατικό. Μπορεί να υπάρχει πριν από αυτό.
Ο εργαζόμενος σκέφτεται πώς να διατυπώσει μια πρόταση, αν θα παρεξηγηθεί μια παρατήρηση, αν θα ακολουθήσει κάποια επίθεση σε μια σύσκεψη ή αν μια απλή διαφωνία θα εξελιχθεί σε προσωπική αντιπαράθεση.
Αυτή η διαρκής εσωτερική επιφυλακή μπορεί να αποδειχθεί πιο επιβαρυντική από την ίδια τη σύγκρουση.
Τρεις τρόποι με τους οποίους οι εργαζόμενοι προσπαθούν να προστατευθούν
Όταν το περιβάλλον γίνεται απειλητικό, οι εργαζόμενοι συνήθως προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους. Οι αντιδράσεις αυτές θυμίζουν σε αρκετές περιπτώσεις τους μηχανισμούς άμυνας που συναντώνται στη φύση.
Η πρώτη είναι η αποφυγή. Ο εργαζόμενος μπορεί να περιορίσει την επικοινωνία με συγκεκριμένα άτομα, να αποφεύγει συναντήσεις ή να επιλέγει να μη συμμετέχει σε συζητήσεις που θεωρεί ότι μπορεί να οδηγήσουν σε ένταση.
Βραχυπρόθεσμα, η τακτική αυτή μπορεί να προσφέρει ανακούφιση. Μακροπρόθεσμα όμως μπορεί να πλήξει τη συνεργασία και την ανταλλαγή πληροφοριών.
Η δεύτερη είναι η απόσυρση. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι δεν μπορεί να αλλάξει το περιβάλλον, μπορεί να περιορίσει την κοινωνική του παρουσία και να προτιμήσει να εργάζεται μόνος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και η τηλεργασία μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος απομάκρυνσης από ένα δυσλειτουργικό περιβάλλον.
Η τρίτη είναι η δημιουργία συμμαχιών. Οι εργαζόμενοι συχνά αναζητούν συναδέλφους στους οποίους μπορούν να εμπιστευθούν τις ανησυχίες τους. Δημιουργούνται έτσι άτυπα δίκτυα υποστήριξης που προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας.
Ωστόσο, όταν οι ομάδες αυτές παγιώνονται, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθούν «στρατόπεδα» και να βαθύνουν οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις.
Η αγένεια μετατρέπεται σε οργανωτικό κόστος
Η αγενής ή επιθετική συμπεριφορά δεν είναι απλώς ένα ζήτημα προσωπικότητας. Μπορεί να εξελιχθεί σε πρόβλημα ολόκληρης της επιχείρησης.
Όταν οι εργαζόμενοι αναγκάζονται να αφιερώνουν χρόνο στο να προβλέπουν αντιδράσεις, να αποφεύγουν συγκρούσεις και να διαχειρίζονται δύσκολες σχέσεις, μειώνεται η διαθέσιμη ενέργεια για την πραγματική εργασία.
Η συγκέντρωση περιορίζεται, η δημιουργικότητα υποχωρεί και η συνεργασία γίνεται δυσκολότερη.
Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση ενός τοξικού κλίματος δεν μπορεί να περιμένει μέχρι να ξεσπάσει μια σοβαρή κρίση.
Ψυχολογική ασφάλεια αντί για φόβο
Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που έχουν στη διάθεσή τους οι επιχειρήσεις είναι η δημιουργία ψυχολογικής ασφάλειας.
Πρόκειται για ένα περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι μπορούν να εκφράζουν διαφωνίες, να κάνουν ερωτήσεις, να αναφέρουν προβλήματα και να παραδέχονται λάθη χωρίς να φοβούνται ότι θα γελοιοποιηθούν ή θα τιμωρηθούν.
Η ψυχολογική ασφάλεια δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να συμφωνούν μεταξύ τους. Σημαίνει ότι η διαφωνία μπορεί να εκφράζεται χωρίς να μετατρέπεται σε προσωπική επίθεση.
Παράλληλα, οι σαφείς κανόνες λειτουργίας μπορούν να περιορίσουν την αβεβαιότητα. Όταν είναι ξεκάθαρο ποιος αποφασίζει, ποιοι είναι οι ρόλοι και πώς διεξάγονται οι συζητήσεις, μειώνεται η ανάγκη των εργαζομένων να βρίσκονται συνεχώς σε επιφυλακή.
Η ρίζα της τοξικότητας μπορεί να βρίσκεται στην ίδια την επιχείρηση
Δεν ευθύνεται πάντα ένας «δύσκολος άνθρωπος» για το κλίμα μιας ομάδας.
Η ένταση μπορεί να είναι αποτέλεσμα βαθύτερων προβλημάτων: υπερβολικού φόρτου εργασίας, ανεπαρκούς υποστήριξης από τη διοίκηση, ασαφών αρμοδιοτήτων, εργασιακής ανασφάλειας ή συνεχών αλλαγών χωρίς επαρκή ενημέρωση.
Η πίεση χρόνου και η εξάντληση μπορούν επίσης να λειτουργήσουν ως καταλύτες για επιθετικές ή απαξιωτικές συμπεριφορές.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η λύση δεν είναι απλώς να ζητηθεί από τους εργαζομένους να «είναι πιο ευγενικοί». Χρειάζονται αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η εργασία και αντιμετωπίζονται οι αιτίες της έντασης.
Όταν η ομάδα μιλά, ο φόβος χάνει δύναμη
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην αντιμετώπιση της τοξικότητας είναι ο φόβος της ατομικής αντίδρασης.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να βλέπει ότι μια συμπεριφορά είναι προβληματική, αλλά να διστάζει να μιλήσει επειδή φοβάται ότι θα βρεθεί στο στόχαστρο.
Η κατάσταση αλλάζει όταν η παρέμβαση γίνεται συλλογική.
Μια απλή έκφραση υποστήριξης προς έναν συνάδελφο που μίλησε μπορεί να στείλει ένα ισχυρό μήνυμα: ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν θεωρείται φυσιολογική και ότι η ομάδα δεν την αποδέχεται.
Έτσι, η ευθύνη δεν βαραίνει αποκλειστικά το άτομο που αποφάσισε να αντιδράσει.
Οι κανόνες δεν αρκούν – χρειάζεται συνέπεια
Οι επιχειρήσεις μπορούν να θεσπίσουν κώδικες δεοντολογίας, κανόνες συνεργασίας και διαδικασίες για την αντιμετώπιση προβληματικών συμπεριφορών.
Το κρίσιμο, όμως, είναι η εφαρμογή τους.
Μια εταιρική ανακοίνωση ή ένα σεμινάριο δεν αρκεί για να αλλάξει μια κουλτούρα. Η αλλαγή χτίζεται μέσα από τη συνέπεια, την καθημερινή συμπεριφορά των προϊσταμένων και τη σταθερή εφαρμογή των κανόνων.
Ο στόχος, άλλωστε, δεν είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος εργασίας χωρίς διαφωνίες. Οι συγκρούσεις είναι αναπόφευκτες σε κάθε ανθρώπινη ομάδα.
Το ζητούμενο είναι οι εργαζόμενοι να μη νιώθουν ότι πρέπει να λειτουργούν σαν «θηράματα» απέναντι σε κάποιον που μπορεί ανά πάσα στιγμή να επιτεθεί.
Όπως συμβαίνει και στη φύση, η σταθερότητα ενός συστήματος δεν προϋποθέτει την πλήρη απουσία κινδύνου. Προϋποθέτει την ικανότητα να τον διαχειρίζεται χωρίς να παραλύει.
Και στον χώρο εργασίας, ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα: η πραγματική τοξικότητα δεν βρίσκεται μόνο στη σύγκρουση, αλλά στην καθημερινή αναμονή της.
